HZ

„Handel zagraniczny w Specjalnych Strefach Ekonomicznych w Polsce”. Projekt badawczy finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki o nr 2013/11/D/HS4/04007.

Podsumowanie najważniejszych wyników projektu:

Udział specjalnych stref ekonomicznych (SSE) w eksporcie oraz imporcie Polski jest wyższy niż w przypadku zatrudnienia, inwestycji i liczby eksporterów oraz importerów. Na przykład, w 2015 r. udział SSE w eksporcie Polski wynosił 22%, w porównaniu do udziału w zatrudnieniu, równego 2,2%. Wynika to z lokalizacji zagranicznych inwestycji bezpośrednich (ZIB) w SSE, efektów selekcji oraz faktu, że SSE przyciągają najbardziej mobilne firmy (często z udziałem kapitału zagranicznego). Eksport przedsiębiorstw strefowych jest jednak wysoce skoncentrowany pod względem wartości. Kilka firm z branży motoryzacyjnej i (w mniejszym stopniu) producenci wyrobów z gumy, tworzyw sztucznych oraz pozostałych wyrobów niemetalicznych stanowią relatywnie wysoki udział w całości obrotów handlowych. Firmy w strefach w pozytywny sposób przyczyniają się do tworzenia dodatniego salda obrotów handlowych Polski. Wynika to z ich wysokiej konkurencyjności, w dużym stopniu uwarunkowanej przez działalność zagranicznych inwestorów, w działalności których import stanowi istotny wkład do eksportu. Przewaga firm w SSE w zakresie ich pozytywnego oddziaływania  na bilans handlowy wynika również z faktu, że  najwięksi importerzy surowców, które stanowią dużą część importu (na przykład rafinerie) oraz większość importerów chińskich produktów znajdują się poza specjalnymi strefami ekonomicznymi.

Jeżeli chodzi o strukturę importu, firmy w SSE (względem obrotów firm pozostających poza SSE) różnią się najbardziej pod względem koncentracji geograficznej. Natomiast w eksporcie dostrzegalna jest silniejsza koncentracja geograficzna oraz produktowa firm strefowych, w porównaniu z przedsiębiorstwami spoza SSE.

SSE wpływają na konkurencyjność na kilka sposobów, na przykład poprzez aktywizację mniej rozwiniętych regionów, napływ ZIB, które wiążą się z transferem technologii  oraz zasobów kapitałowych, a także poprzez intensyfikację procesów aglomeracyjnych. Kwestia postępu technicznego i pozycji krajów na tzw. drabinie postępu technologicznego jest jednym z najważniejszych obszarów analiz gospodarczych, zwłaszcza tych związanych z handlem międzynarodowym. Technologia, a dokładniej postęp techniczny, jest wymiarem, w którym analizowana jest konkurencyjność. SSE są instrumentem polityki gospodarczej i są przedmiotem debat dotyczących tego, czy i na jak długo powinny zostać ustanowione oraz czy są skuteczne. W rzeczywistości SSE są oznaką odejścia od czysto rynkowej gospodarki i stanowią formę pomocy publicznej. Z uwagi na obowiązujące przepisy i regulacje dotyczące pomocy publicznej, obszerna analiza różnych aspektów postępu technologicznego w przedsiębiorstwach SSE jest istotnym rozszerzeniem aktualnego stanu wiedzy.

Jak wynika z przeprowadzanych badań, wbrew oczekiwaniom, po 2005 r. podmioty działające w SSE w Polsce charakteryzowały się mniejszym udziałem eksportu produktów zaawansowanych technologicznie w porównaniu do przedsiębiorstw spoza SSE. Co więcej, udział SSE w imporcie zaawansowanych produktów (od 2008 r.) był większy w porównaniu z udziałem w eksporcie Polski. Taki stan rzeczy może wynikać z faktu, że  importowane komponenty klasyfikowane jako high-tech są tzw. wkładem w eksport, natomiast produkty eksportowane do high-tech już się nie zaliczają. Przykładem jest przemysł motoryzacyjny, w którym są importowane zaawansowana elektronika lub części specjalistyczne, a eksportowane produkty końcowe (pojazdy) nie są klasyfikowane jako produkty high-tech. Odzwierciedla to rolę Polski w międzynarodowym podziale pracy, która w znacznej mierze jest kształtowana przez aktywność korporacji międzynarodowych/ponadnarodowych. Dla wielu z nich głównym powodem rozpoczęcia i prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce są niskie koszty pracy. W znaczymy stopniu wyjaśnia to, dlaczego eksport jest mniej zaawansowany technologicznie niż import. Wysoka technologia jest ucieleśniona  w importowanych produktach, do których „dodana” praca sprawia, że eksport jest mniej zaawansowany technologicznie.

Analiza ujawnionych przewag komparatywnych dotyczących eksportu przedsiębiorstw w SSE wskazuje, że przewagi te dotyczą głównie produktów przemysłu motoryzacyjnego (zwykle części) i urządzeń gospodarstwa domowego, elektroniki, mebli, a także pralek, urządzeń oświetleniowych i papieru. Należy zauważyć, że produkty te są eksportowane przede wszystkim przez podmioty z kapitałem zagranicznym, które funkcjonują w obrębie korporacji ponadnarodowych. Fakt, że eksport firm z SSE charakteryzuje się większą wartością jednostkową (wartość jednego kilograma eksportu) w porównaniu z firmami spoza SSE – również powinien być oceniany pozytywnie. Analiza handlu wewnątrzgałęziowego, w przeciwieństwie do tego, co się spodziewano, wskazuje na to, że jest bardziej intensywna dla podmiotów niebędących w SSE. Ponadto, w przypadku firm z SSE – dominuje handel międzygałęziowy.

To pośrednio świadczy o tym, że przedsiębiorstwa działające w SSE są nastawione na duży i chłonny rynek krajowy w Polsce. Kwestia ta wymaga jednak pogłębionych badań na poziomie firm w celu oceny koncentracji eksportu i importu. Jest bardzo prawdopodobne, że jeśli chodzi o eksport wytwarzany przez firmy z SSE, jest on silnie skoncentrowany w małej grupie podmiotów (dużych eksporterów). Należy również pamiętać, że na osiągnięte wyniki mogła mieć wpływ jakość dostępnych danych statystycznych, w tym fakt, że niektóre informacje o działalności eksportowej poszczególnych przedsiębiorstw w SSE są niedostępne.

Jedną z głównych przyczyn powstania SSE w Polsce było wspieranie mniej rozwiniętych obszarów, doświadczających różnych problemów społeczno-ekonomicznych, tj. wysokiego bezrobocia czy monokultury przemysłowej. Jednak w praktyce, w miarę zmieniających się przepisów dotyczących lokalizacji podstref, w najbardziej rozwiniętych obszarach Polski (o stosunkowo wysokich zarobkach, niskiej stopie bezrobocia, aglomeracjach miejskich) powstało ich najwięcej, SSE skoncentrowane są w zamożnych regionach Polski, dobrze wyposażonych w infrastrukturę, położonych blisko zagranicznych rynków zbytu – stąd w bardzo ograniczonym stopniu przyczyniły się one do wyeliminowania zróżnicowań w rozwoju regionalnym. SSE odgrywają największą rolę w gospodarkach województw:  dolnośląskiego, podkarpackiego, lubuskiego i warmińsko-mazurskiego. Jeśli chodzi o działalność eksportową, znaczenie podmiotów działających w SSE jest szczególnie wysokie w odniesieniu do działalności eksportowej województwa podkarpackiego, warmińsko-mazurskiego, dolnośląskiego, lubuskiego i śląskiego.

SSE nie są bezpośrednio zlokalizowane w metropoliach; jednak przestrzenny rozkład aktywnych firm działających w SSE świadczy o pozytywnej korelacji między lokalizacją podmiotów w SSE a procesami metropolitalnymi. Rodzi się pytanie, czy można i czy należy przeciwdziałać naturalnej tendencji aktywności gospodarczej do aglomeracji. Prawdziwym wyzwaniem jest przyciągnięcie inwestorów do obszarów uznawanych za takie, w których prowadzenie działalności gospodarczej nie jest opłacalne.

Mikroekonomiczne aspekty funkcjonowania SSE w Polsce i na świecie są przedmiotem nielicznych badań, głównie z uwagi na trudności w dostępie do indywidualnych danych. Badanie przeprowadzone na próbie firm w SSE (grupa eksperymentalna) i podmiotów spoza SSE (grupa kontrolna) pozwoliło na kilka sposobów przyczynić się do rozwoju istniejącego stanu wiedzy: (i) zidentyfikowano różnice pomiędzy firmami w SSE, a firmami niebędącymi w SSE, (ii) opisano powody rozpoczęcia lub zwiększenia skali eksportu oraz bariery dla działalności eksportowej; (iii) oszacowany model logitowy wskazał czynniki, które statystycznie istotnie wpływają na prawdopodobieństwo podjęcia działalności eksportowej. Przy wykorzystaniu uporządkowanego modelu logitowego przeanalizowano oddziaływanie SSE na skalę eksportu. Analogiczny wpływ SSE na intensywność eksportu oszacowano z wykorzystaniem modelu tobitowego, a na skalę eksportu (wyrażoną przez zmienną ciągłą) przez oszacowanie MNK. Jednak, uzyskane wyniki mogły być obarczone błędem endogeniczności (np. firmy mogą wchodzić do SSE, ponieważ zamierzają eksportować), stąd w ramach kontrolowanego eksperymentu obserwacyjnego przy użyciu metody kernel-based propensity score matching połączonej ze strategią difference-in-difference i poprzez obliczenie efektu działania programu SSE na firmy funkcjonujące w SSE (ang. average treatment effect on the treated – ATT) sformułowane zostały wnioski odnośnie efektywności programu. Wyniki dostarczają spójnych dowodów w kwestii wpływu SSE na prawdopodobieństwo eksportu w firmach działających w strefach, w porównaniu do grupy kontrolnej. Pozytywny wpływ SSE na skalę eksportu i intensywność eksportu był jednak wrażliwy na przeprowadzone testy odporności, w szczególności „przycinanie” zbioru danych (skrajne percentyle: 1,2,5). W związku z tym pozytywny wpływ SSE na skalę eksportu firm i jego intensywność nie mógł zostać w pełni potwierdzony.

Kolejnym ważnym czynnikiem, który zasługuje na uwagę, są konsekwencje światowego kryzysu finansowego i gospodarczego, które można uznać za „stress test” dla kondycji ekonomicznej, wrażliwości i zdolności adaptacyjnych. Sprostanie kryzysowi rzuca ciekawe światło na charakter SSE i firm działających w ich obrębie. Firmy, które działają w SSE, były w większym stopniu dotknięte kryzysem, niż te poza SSE, co można wytłumaczyć większą intensywnością eksportu. Uzyskane wyniki są jednak niespójne i wymagają dalszej analizy, na przykład rola spadku popytu krajowego została oceniona przez firmy jako bardziej istotna niż w przypadku spadku popytu na rynku zagranicznym. Jednak, firmy w SSE podejmowały bardziej aktywne postawy w zakresie redukcji swojej wrażliwości na kryzys. Wynika to z ich świadomości dotyczącej charakteru kryzysu i faktu, że są one bardziej narażone na ryzyko związane z rynkami zagranicznymi.

Funkcjonowanie samego programu SEZ jest przedmiotem dyskusji, a nawet krytyki, w oparciu o argumenty ekonomii politycznej. SSE reprezentują formę pomocy publicznej, która jest ograniczona i monitorowana na podstawie prawa konkurencji UE. Jeśli oferowane są zwolnienia podatkowe lub inna forma zachęt dla firm rozpoczynających i prowadzących działalność w strefach, pojawia pytanie o koszty programów i ich efektywność. Dlatego, wszelkie badania związane z funkcjonowaniem stref zasługują na realizację.

Termin realizacji: VIII.2014 r. – VIII 2017 r.

Budżet projektu: 172 610 PLN.

Publikacje powstałe w ramach projektu są dostępne pod linkiem:

https://www.researchgate.net/project/Foreign-Trade-in-Special-Economic-Zones-in-Poland

oraz poniżej:

  • Nazarczuk J.M., Umiński S., Foreign Trade in Special Economic Zones in Poland,  UWM w Olsztynie, Olsztyn 2019. PDF gbs_preview_button1
  • Nazarczuk J.M., Cicha-Nazarczuk M., What are the Key Location Factors for Firms in Special Economic Zones? Evidence from Poland, European Research Studies Journal, 2021, 24 (1), 147-160. PDF doi: 10.35808/ersj/1955 
  • Nazarczuk J.M., Umiński S., The impact of special economic zones on export behaviour. Evidence from Polish firm-level data, Ekonomie a Management, 2018, 21 (3), s. 4-22. PDF doi: 10.15240/tul/001/2018-3-001
  • Nazarczuk J. M.,Umiński S., The geography of openness to foreign trade in Poland: The role of special economic zones and foreign-owned entities, Bulletin of Geography. Socio-economic Series, 39, 2018, 97-111. PDF doi: 10.2478/bog-2018-0007
  • Nazarczuk J.M., Do operations in SEZs improve a firm’s productivity? Evidence from Poland, New Trends and Issues Proceedings on Humanities and Social Sciences, 4(10), 2017, 256–264, ISSN 2547-8818. PDF doi: 10.18844/prosoc.v4i10.3096
  • Nazarczuk J.M., Krajewska A., Spatial concentration of foreign owned entities in Poland, Geographia Polonica, 2018, vol. 91, iss. 4, pp. 413-426. doi: 10.7163/GPol.0128
  • Nazarczuk. J.M., Krajewska A. Local Determinants of Foreign Direct Investment in Poland: the Role of Relative Distance, Equilibrium. Quarterly Journal of Economics and Economic Policy, 2018, 13(1), 73–88.  PDF  doi: 10.24136/eq.2018.004
  • Nazarczuk J. M., Handel zagraniczny w SSE w Polsce w 2012 roku, Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław 2016, nr 417, s. 126-134. doi: 10.15611/pn.2016.417.13